Geschreven door Myriam Hellings, een van onze docenten.
Op een dag stapte ik met mijn geliefde een kleine Andalusische kerk binnen. Een enthousiaste pastor vertelde honderduit en nam ons mee naar de sacristie. Daar opende hij het gouden deurtje van het tabernakel en werd ik betoverd door de ogen van een vlammende baarmoeder met, in haar zachte binnenste, een slapend kindje. Het beeld verblindde me, ontroerde me, zoog me naar binnen; ik was even helemaal van de wereld. Veel later, tijdens mijn opleiding Jungiaanse therapie, begreep ik wat me was overkomen: ik was begeesterd door een symbool van de archetypische moeder. Dit artikel belicht drie werkingsaspecten van symbolen: begeesteren, betekenisgeven en helen.
Begeesteren
In extase raken door een archetype is een van de eigenschappen van een symbolische voorstelling. Iets of iemand raakt iets in jou, in je onderbewuste. Je wordt begeesterd omdat die archetypische energie ook in jezelf actief is. Vrijwel alles in de buitenwereld heeft een diepere symbolische laag die, wanneer het energetisch aansluit, raakt aan de binnenwereld. Archetypen hebben een overweldigende energie die moeilijk te weerstaan is. Ze kunnen iemand blind maken voor de realiteit. Het archetype verleent degene op wie het geprojecteerd wordt een aantrekkingskracht die betovert, doordat het iets fascinerends heeft en soms tegelijkertijd iets afschrikwekkends. Een archetypische projectie is in staat mensen te binden, positief en negatief. Het vernietigende charisma van sommige dictators en misdadigers en het verslavende karakter van verliefdheden op ‘foute’ partners kunnen zo verklaard worden. Positieve dragers van archetypen zijn de koning en de koningin, in sprookjes en in real life, de prinsen en prinsessen van het witte doek en muziekidolen. Het archetype dat ze vertegenwoordigen verleent hen die magische glans.
De gevoeligheid van iemand voor bepaalde beelden of personen zegt veel over wat in zijn onbewuste speelt. Maar het symbool geeft ook richting, heeft een doel in zich voor zelfontwikkeling. Het symbool kan wijzen op een verborgen talent dat in het licht wil komen, of op een onbewuste donkere kant waarmee je je moet verenigen.
Betekenisgeven
Mensen worden niet alleen begeesterd, ze bezielen ook zelf, maken een voorwerp tot symbool. Voor de katholiek symboliseert de hostie het lichaam van Christus, het is geladen met betekenis. Deze transformatie van een doodgewoon voorwerp in iets sacraals, is niet voorbehouden aan religie of kerk. Iedereen heeft wel een talisman die geluk brengt of een voorwerp waaraan kracht wordt ontleend, veiligheid, verbondenheid met de natuur of het Al. Dit begint al in de kindertijd. Het knuffelkonijn is niet alleen een pluizig troeteldier, het is een houvast en een troost voor het kind wanneer moeder niet in de buurt is. Het is niet zomaar een konijn, het is moeder en daarom onvervangbaar. Kinderarts Donald Winnicott noemt dat een transitioneel object. Het helpt het kind de overgang te maken van symbiose naar zelfstandigheid.
Alles kan tot symbool gemaakt worden. Een persoonlijk voorbeeld is de klok die vroeger in de winkel van mijn ouders hing. Het was de trots van mijn vader. Hij maakte een ritueel van het opdraaien van de klok, versierde hem met engelenhaar of serpentines, al naargelang het seizoen. Na zijn pensioen kreeg ik de klok en hij hangt nu bij mij thuis. Voor ieder ander is die klok gewoon een klok, voor mij is die klok mijn vader.
Symbolen hebben een individuele betekenis en een collectieve. Individueel symboliseert deze klok mijn vader. Archetypische symboliseert de klok Vadertje Tijd, Chronos, een aspect van het Vaderarchetype dat regels en structuur biedt. De Jungiaans therapeut begint altijd met de persoonlijke associaties van de cliënt en onthoudt zich in dit stadium van duidingen. Hij volgt het tempo van de cliënt en stelt vragen die het onbewuste helpen zich te ontvouwen. Het is altijd heel helder wanneer het associatieproces rond is en de duiding klopt; dan is er zichtbaar een verandering bij de cliënt. In de volgende fase geeft de therapeut mogelijke archetypische betekenissen en onderzoekt samen met de cliënt welke aansluiten bij de individuele. Dit wordt amplificatie genoemd.
Helen
Het woord symbool komt van het Griekse werkwoord symballein, wat samenvallen betekent. In het symbool vallen de feitelijke en de beleefde werkelijkheid samen. Het omvat het objectieve en het subjectieve en is tegelijk veel meer dan dat, het behoort tot de ‘derde werkelijkheid’. Het symbool heeft ook een transcendente functie in de psyche, het omvat en overstijgt het bewuste en het onbewuste en zorgt voor integratie, samenvallen, heelworden.
In het ideale geval zijn het bewuste en het onbewuste in evenwicht. De balans raakt verstoord wanneer het bewuste gedrag niet past bij onbewuste gevoelens, eigenschappen en behoeften. Dan gaat het onbewuste protesteren, en dat uit zich in klachten of problemen. Een voorbeeld is Natasha, een jonge vrouw met hoge idealen. Ze werkt hard en nauwkeurig, staat voor iedereen klaar, is altijd goedgehumeurd en slaat nooit een sportavond over. Goed is niet goed genoeg, het kan altijd beter. Totdat de weegschaal doorslaat. Ze is uitgeput, het voelt alsof ze door een modderig, zuigend moeras loopt. Ze is bang om te rusten want dan zal de modder haar de donkere diepte in trekken en verdwijnt ze, voor haar gevoel, in een bodemloze put. Ze is nog aan het werk, want opgeven is geen optie. De uitputting dwingt Natasha aandacht te geven aan de andere kant van de weegschaal, de delen die ze heeft onderdrukt: behoefte aan ontspanning en ondersteuning, voelen van boosheid, angst en kwetsbaarheid, inzicht in wat ze inzet aan manipulatie en controledwang. Heelworden is het integreren van deze schaduwkanten. Dan krijgen onverwachte eigenschappen een kans: Natasha’s intuïtie en creativiteit.
Met de klacht probeert het onbewuste de balans te herstellen. In die zin kan de klacht gezien worden als symbool. Het geeft de therapeut informatie over wat er speelt in het onbewuste en is leidraad voor de therapie. Ook de taal van de cliënt is een ingang om met symboliek te werken: Natasha’s put bleek wel degelijk een bodem te hebben en in de modder van het moeras vond ze een gouden bal. Wanneer we de klacht negeren of alleen de symptomen oplossen, raakt de balans verder verstoord. Het gaat erom dat beide kanten geïntegreerd worden, de lichte én de donkere kant. Dan is er sprake van heelwording.
Jungiaanse therapie is gericht op integratie – samenvallen – van tegenstellingen, het in balans brengen van bewust en onbewust, ego en zelf, licht en donker. Daarbij zijn symbolen belangrijk. De therapeut luistert op twee niveaus naar het verhaal van de cliënt, analytisch én symbolisch. Er wordt gewerkt met actieve imaginatie, de stem van het lichaam, dromen, tekeningen en spel. Allemaal manieren om in de symbolische werkelijkheid te komen. In de symbolische ruimte is de mens als een kind. Hij kan zijn oordelen over wat wel en niet passend is laten varen, geraakt worden, zijn gevoelens en natuurlijke impulsen verkennen en ermee experimenteren.
Symbolische werkelijkheid om ons heen
De symbolische werkelijkheid is overal. Een manier om het eigen onbewuste symbolisch te verkennen, is in het contact met de symboliek van mythen en sprookjes, romans en films. Welke verhalen en personages raken je? Met welke romanfiguren identificeer je je? En wat was je favoriete sprookje als kind? Ook kunst, muziek, dansen, de natuur, heilige gebouwen en rituelen kunnen de derde werkelijkheid oproepen, een illusoire ruimte creëren. Ze maken verbinding met het mysterie via symbolen als koningen, helden, goden, heilige dieren, eeuwenoude bomen en de elementen vuur, water, aarde en lucht.
Beelden en verhalen die ons raken, laten op symbolische wijze zien wat er in ons onbewuste speelt. Beelden en verhalen die we zelf maken of teweegbrengen laten zien waar we staan in ons eigen heldenverhaal. Onze levensverhalen helpen bij de bewustwording daarvan. Een gebeurtenis die je leven op zijn kop zet of een langzaam uitdovende levenslust, beide kunnen het begin zijn van individuatie, het proces van zelfverwerkelijking. Het begint met bewustzijn dat er wat aan de hand is, dat je opgeroepen wordt om op reis te gaan naar de diepten van je ziel. En dan Ja zeggen tegen de uitdaging en op pelgrimspad gaan, op zoek naar je ware zelf.
Eerder verschenen in het vakblad Hypnotherapie